مقدمه: درک عمیق از سلامت دهان و دندان؛ پریودنتال چیست؟
سلامت دهان و دندان فراتر از داشتن دندانهایی سفید و بدون پوسیدگی است. یکی از حیاتیترین، اما اغلب نادیده گرفته شدهترین جنبههای سلامت دهان، سلامت پریودنتال است. کلمه “پریودنتال” (Periodontal) ریشه یونانی دارد؛ “Peri” به معنای “اطراف” و “Odus” به معنای “دندان”. در واقع، بافتهای پریودنتال، ساختارهایی هستند که دندان شما را در جای خود نگه داشته و از آن حمایت میکنند.
این بافتها نقش حیاتی در حفظ یکپارچگی لبخند شما دارند. تصور کنید یک ساختمان بدون فونداسیون محکم؛ دندانهای شما نیز بدون یک سیستم پریودنتال سالم، محکوم به لق شدن و در نهایت افتادن هستند. در این مقاله جامع، ما به بررسی دقیق اجزای سیستم پریودنتال، شایعترین بیماریهای آن (ژنژیویت و پریودنتیت)، روشهای درمان تخصصی و مهمترین راهکارهای پیشگیری خواهیم پرداخت. هدف کلینیک دندانپزشکی رها، ارائه اطلاعاتی تخصصی، آموزشی و در عین حال قابل فهم برای شماست تا اهمیت مراقبت از لثهها را درک کنید.
بخش اول: آناتومی پریودنتوم – چهار رکن اصلی حمایت از دندان
سیستم پریودنتال، که به آن پریودونتوم (Periodontium) نیز گفته میشود، مجموعهای پیچیده از بافتها است که دندان را به استخوان فک متصل کرده و محیطی پایدار برای عملکرد جویدن فراهم میآورد. این سیستم از چهار جزء اصلی تشکیل شده است که هر کدام وظیفهای منحصر به فرد دارند:
۱. لثه (Gingiva)
لثه، بافت نرم صورتیرنگی است که تاج دندان را احاطه کرده و از ساختارهای زیرین محافظت میکند. لثه سالم، سفت، بدون تورم و خونریزی (حتی هنگام مسواک زدن یا نخ دندان کشیدن) است. دو ناحیه مهم در لثه وجود دارد:
- لثه متصل (Attached Gingiva): بخشی از لثه که به طور محکم به سطح استخوان زیرین چسبیده است و در برابر نیروهای جویدن مقاومت میکند.
- لثه آزاد (Free Gingiva): ناحیه نرمتر و قابل انعطافتر که لبه دندان را میپوشاند و یک شیار کمعمق به نام “شیار لثهای” ایجاد میکند. عمق شیار لثهای در حالت سلامت معمولاً کمتر از ۳ میلیمتر است.
۲. استخوان آلوئولار (Alveolar Bone)
این استخوان بخشی از فک (بالا یا پایین) است که ریشههای دندانها درون حفرههای آن (آلوئول) قرار میگیرند. استخوان آلوئولار یک ساختار زنده و قابل بازسازی است که نیروی اصلی تحمل جویدن را به عهده دارد. تخریب این استخوان، اولین نشانه جدی بیماری پریودنتال پیشرفته است.
۳. سمنتوم (Cementum)
سمنتوم یک لایه نازک و معدنی است که سطح ریشه دندان را میپوشاند. وظیفه اصلی سمنتوم، ایجاد نقطهای برای اتصال رباطهای پریودنتال به ریشه دندان است. سمنتوم سختی کمتری نسبت به مینای دندان دارد و اگر آسیب ببیند، به راحتی میتواند محل تجمع پلاک و تشکیل جرم شود.
۴. رباط پریودنتال (Periodontal Ligament – PDL)
این رباط در واقع مجموعهای از الیاف کلاژن بسیار قوی است که سمنتوم ریشه دندان را به استخوان آلوئولار متصل میکند. PDL نقش یک کمک فنر (Shock Absorber) را بازی میکند؛ ضربات ناشی از جویدن را جذب کرده و آنها را به طور ایمن به استخوان منتقل میکند. همچنین این رباط حاوی عروق خونی، اعصاب و سلولهای بنیادی است که به ترمیم و بازسازی بافتها کمک میکنند.
بخش دوم: بیماریهای پریودنتال – از التهاب لثه تا تخریب استخوان
شایعترین مشکلاتی که سیستم پریودنتال را تهدید میکنند، نتیجه تجمع باکتریها و تشکیل بیوفیلم (پلاک دندانی) در حاشیه لثه هستند. این بیماریها بر اساس شدت و عمق تخریب به دو مرحله اصلی تقسیم میشوند.
۱. ژنژیویت (Gingivitis): مرحله اولیه و قابل بازگشت
ژنژیویت (التهاب لثه) خفیفترین شکل بیماری لثه است و تنها لثهها را درگیر میکند. در این مرحله، تجمع پلاک باعث تحریک لثه شده و بدن با افزایش جریان خون واکنش نشان میدهد.
علائم کلیدی ژنژیویت:
- خونریزی لثه: شایعترین علامت است؛ لثهها هنگام مسواک زدن یا نخ دندان کشیدن به راحتی خونریزی میکنند.
- قرمزی و تورم: لثه صورتی روشن به رنگ قرمز تیره یا ارغوانی متمایل میشود و پف میکند.
- بوی بد دهان (هالیتوزیس): ناشی از فعالیت متابولیکی باکتریها در پلاک.
نکته حیاتی: ژنژیویت کاملاً قابل برگشت است. با حذف کامل پلاک و جرم با مسواک، نخ دندان و مراجعه منظم به دندانپزشک برای جرمگیری، لثهها به حالت طبیعی بازمیگردند.
۲. پریودنتیت (Periodontitis): نابودی غیرقابل بازگشت ساختار نگهدارنده
اگر ژنژیویت به موقع درمان نشود، باکتریها میتوانند به زیر خط لثه نفوذ کرده و وارد شیار لثهای شوند. در این مرحله، پاسخ التهابی بدن به حدی شدید میشود که نه تنها لثهها، بلکه استخوان آلوئولار و رباطهای پریودنتال نیز شروع به تخریب میکنند. این وضعیت پریودنتیت نامیده میشود.
مکانیسم تخریب در پریودنتیت:
- تشکیل پاکت پریودنتال: با تخریب رباطها، فاصله بین لثه و دندان افزایش یافته و “پاکت پریودنتال” (فضایی عمیقتر از ۳ میلیمتر) ایجاد میشود.
- تخریب استخوان: مواد شیمیایی التهابی و آنزیمها، استخوان نگهدارنده دندان را حل میکنند.
- لق شدن دندان: با از بین رفتن حمایت استخوانی، دندانها شروع به لق شدن میکنند (موبیلیتی).
علائم پیشرفته پریودنتیت:
- خونریزی مداوم و شدید.
- بوی بد دهان بسیار شدید و مزمن.
- عقبنشینی لثه (Gum Recession) که باعث بلندتر به نظر رسیدن دندانها میشود.
- تغییر در نحوه قرارگیری دندانها روی هم (مال اکلوژن).
- ایجاد آبسههای لثه و چرکی شدن پاکتها.
- در نهایت، از دست دادن دندانها.
هشدار سلامتی: بیماریهای پریودنتال به عنوان یک بیماری التهابی مزمن سیستمیک، با افزایش خطر بیماریهای قلبی-عروقی، دیابت کنترل نشده و مشکلات تنفسی مرتبط شناخته شدهاند.
بخش سوم: روشهای درمان بیماری لثه – مسیر به سوی سلامت مجدد
درمان لثه بستگی به شدت بیماری دارد. فرآیند درمان معمولاً تحت نظارت یک متخصص پریودنتیکس (متخصص لثه) یا دندانپزشک عمومی انجام میشود.
الف) درمانهای غیرجراحی: مقابله با پلاک و جرم
هدف اصلی در این مرحله، حذف کامل عوامل محرک یعنی پلاک و جرم دندانی (که جرم سفت شده پلاک است) است.
۱. جرمگیری سطحی (Scaling)
این روش شامل برداشتن پلاک و جرم از بالای خط لثه و در شیارهای لثهای کمعمق (در ژنژیویت) توسط ابزارهای دستی یا اولتراسونیک است. این فرآیند بخشی استاندارد از هر معاینه دندانپزشکی است.
۲. تسطیح ریشه (Root Planing) یا جرمگیری عمقی (Deep Cleaning)
این درمان تخصصی برای پریودنتیت است. تسطیح ریشه شامل تمیز کردن عمیق سطوح ریشه دندانها، زیر خط لثه و داخل پاکتهای پریودنتال است. در این فرآیند، بافتهای عفونی و سمنتوم زبر شده که محل تجمع باکتریها هستند، برداشته شده و سطح ریشه صاف میشود تا لثه بتواند مجدداً به آن بچسبد. این عمل معمولاً تحت بیحسی موضعی انجام میشود.
ب) درمانهای جراحی: زمانی که پاکتها عمیق میشوند
اگر پاکتهای پریودنتال عمیق باشند (معمولاً بیش از ۵-۶ میلیمتر) و با درمانهای غیرجراحی بهبود نیابند، مداخله جراحی ضروری است.
۱. جراحی فلپ (Flap Surgery)
جراح لثه را به صورت موقت از دندان جدا میکند تا دسترسی مستقیم و کامل به ریشهها و استخوان زیرین فراهم شود. پس از تمیز کردن کامل جرمهای عمیق و تسطیح ریشه، لثه دوباره به وضعیت اولیه خود بخیه زده میشود. این روش به کاهش عمق پاکتها کمک شایانی میکند.
۲. پیوند استخوان (Bone Grafting)
در مواردی که تخریب استخوان قابل توجه است، متخصص لثه ممکن است از پیوند استخوان برای بازسازی بخشی از استخوان از دست رفته استفاده کند. این پیوند میتواند از بدن خود بیمار (اتوترنسپلنت)، اهداکنندگان یا منابع مصنوعی باشد.
۳. پیوند لثه (Gum Grafting)
این جراحی برای پوشاندن ریشههای نمایان شده (عقبنشینی لثه) به کار میرود. بافت از سقف دهان یا منابع دیگر گرفته شده و به ناحیه ریشه منتقل میشود تا از ریشه محافظت کرده و زیبایی لبخند را بهبود بخشد.
بخش چهارم: پیشگیری، کلید حفظ سلامت پریودنتال برای همیشه
هیچ درمانی به اندازه پیشگیری مؤثر نیست. حفظ سلامت لثه یک مسئولیت روزانه است که نیازمند تعهد شماست.
۱. بهداشت دهان و دندان خانگی دقیق
- مسواک زدن صحیح: حداقل دو بار در روز و هر بار به مدت دو دقیقه با مسواک نرم و خمیر دندان حاوی فلوراید. تکنیکهای صحیح مانند مسواک زدن با زاویه ۴۵ درجه نسبت به خط لثه برای پاکسازی زیر لبه لثه بسیار مهم است.
- نخ دندان کشیدن یا استفاده از ابزارهای بین دندانی: این مهمترین بخش برای جلوگیری از ژنژیویت است. نخ دندان باید روزانه حداقل یک بار استفاده شود تا پلاک بین دندانها برداشته شود.
- دهانشویههای درمانی (در صورت تجویز): دهانشویههای ضدعفونی کننده میتوانند به عنوان مکمل درمان یا پیشگیری، به کاهش بار باکتریایی کمک کنند.
۲. چکاپهای منظم دندانپزشکی
بازدیدهای دورهای برای حفظ سلامت پریودنتال حیاتی هستند.
- معاینه عمومی: دندانپزشک وضعیت لثهها و عمق پاکتها را بررسی میکند.
- جرمگیری حرفهای: برای زدودن جرمهایی که در خانه قابل برداشته شدن نیستند. توصیه میشود هر ۶ ماه یک بار، یا در صورت سابقه بیماری لثه، هر ۳ تا ۴ ماه یک بار جهت جرمگیری و کنترل مراجعه کنید.
۳. مدیریت عوامل خطر
- ترک سیگار: سیگار کشیدن مهمترین عامل خطر اکتسابی برای توسعه و پیشرفت پریودنتیت است و روند بهبودی پس از درمان را به شدت مختل میکند.
- کنترل دیابت: قند خون کنترل نشده به طور مستقیم با افزایش التهاب و تشدید بیماریهای لثه مرتبط است.
جمعبندی: چرا باید به پریودنتال خود اهمیت دهید؟
سیستم پریودنتال شاسی نگهدارنده دندانهای شماست. نادیده گرفتن خونریزی جزئی لثه میتواند شما را در مسیر تبدیل ژنژیویت به پریودنتیت قرار دهد؛ وضعیتی که تخریب استخوان آن برگشتناپذیر است.
در کلینیک دندانپزشکی رها، ما متعهد به ارائه بالاترین سطح مراقبتهای تخصصی لثه هستیم. اگر با مشکلاتی نظیر بوی بد مزمن دهان، خونریزی لثه، یا لق شدن دندانها مواجه هستید، زمان آن رسیده است که برای یک ارزیابی جامع توسط متخصص لثه مراجعه کنید. سلامت پریودنتال شما، تضمین کننده لبخندی مادامالعمر است.
رفرنس:
https://www.perio.org/patient-resources/periodontal-diseases
https://www.efp.org/professional-resources/literature-reviews.html
