در دندانپزشکی، تصمیمگیری مبتنی بر شواهد برای اطمینان از ارائهی مراقبت مؤثر به بیماران و مدیریت کارآمد مطب ضروری است. پژوهشهای اخیر بر مقرونبهصرفهتر بودن درمانهای پریودنتال (بیماری لثه) در مقایسه با ایمپلنتهای دندانی تأکید دارند و دیدگاههای مهمی را برای برنامهریزی درمان ارائه میکنند. دندانپزشکی مبتنی بر شواهد (Evidence-Based Dentistry – EBD) از طریق تلفیق تخصص بالینی، ترجیحات بیمار و یافتههای علمی بهروز، از این رویکرد حمایت میکند. این چارچوب به دندانپزشکان کمک میکند تا مراقبتی باکیفیت ارائه دهند، خطرات احتمالی را کاهش دهند و منابع را بهینه مصرف کنند. ادغام شواهد علمی معتبر در تصمیمات بالینی، امکان ارزیابی بهتر اثربخشی درمان، کنترل هزینهها و تطبیق مراقبت با نیازهای فردی بیمار را فراهم میسازد.
با افزایش شیوع بیماریهای پریودنتال و از دست دادن دندانها، این پرسش برای دندانپزشکان اهمیت بیشتری یافته که آیا بهتر است دندانهای طبیعی را از طریق درمانهای پریودنتال حفظ کنند یا با ایمپلنت جایگزین کنند. تحقیقات اخیر اهمیت ارزیابی هزینه و اثربخشی درمان را در تصمیمگیریهای درمانی نشان میدهد، زیرا هر دو روش از نظر هزینه اولیه، مراقبتهای بلندمدت و نتایج بالینی تفاوت زیادی دارند. درمانهای پریودنتال نظیر جرمگیری زیر لثه، تسطیح ریشه و درمان نگهدارنده پریودنتال (SPT) با هدف حفظ دندانهای در خطر انجام میشوند، در حالی که ایمپلنتها جایگزینی بادوام اما پرهزینه محسوب میشوند. درک اینکه کدام گزینه از نظر اقتصادی و بالینی ارزش بیشتری دارد، برای تصمیمگیری آگاهانه حیاتی است. مرور نظاممند انجامشده توسط Afrashtehfar و همکاران (۲۰۲۴) به بررسی همین موضوع میپردازد و شواهد مرتبط با هزینه–اثربخشی این مداخلات را گردآوری کرده است.
جزئیات مرور Afrashtehfar و همکاران (۲۰۲۴)
در این بررسی، ۶۳۳ مطالعه درباره درمان پریودنتال و ۱۱۴ مطالعه در زمینه ایمپلنتهای دندانی شناسایی شد. برای تضمین کیفیت شواهد، معیارهای ورود سختگیرانهای اعمال شد:
۱. مطالعات باید بهطور مستقیم هزینه–اثربخشی درمانهای پریودنتال (اعم از جراحی و غیرجراحی یا SPT) و ایمپلنتها را مقایسه کرده باشند.
۲. نتایج اقتصادی کمی، شامل هزینههای مستقیم (درمان، نگهداری) یا غیرمستقیم (زمان بیمار، عوارض) گزارش شده باشد.
۳. حداقل دوره پیگیری ۳۶ ماه تعیین شد تا نتایج بلندمدت ثبت گردد.
۴. فقط مقالات داوریشده به زبان انگلیسی بین سالهای ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۸ بررسی شدند.
۵. استفاده از روششناسی قوی (اعم از مطالعات گذشتهنگر، آیندهنگر یا مدلسازی اقتصادی) با گزارش شفاف منابع داده و مفروضات الزامی بود.
پس از غربال دقیق با ابزار ارزیابی نقادانه مؤسسه Joanna Briggs (JBI) و پیروی از دستورالعملهای PRISMA، در نهایت ۹ مطالعه درباره درمان پریودنتال و ۳ مطالعه درباره ایمپلنت وارد تحلیل شدند. این مطالعات، عمدتاً از آلمان، شامل طرحهای گذشتهنگر، آیندهنگر و مدلمحور بودند و دوره پیگیری از ۳۶ ماه تا ۳۳ سال را در بر میگرفتند — که چشماندازی بلندمدت ارائه میداد.
یافتههای کلیدی
۱. پیامدهای هزینهای
- درمان پریودنتال: هزینهها با شدت بیماری افزایش مییابد. درمانهای جراحی نسبت به غیرجراحی گرانتر هستند و درمان نگهدارنده پریودنتال (SPT) بیشترین سهم از هزینهها را دارد.
- ایمپلنتهای دندانی: نگهداری از ایمپلنت عموماً پرهزینهتر از نگهداری از دندانهای طبیعی است، بهویژه در موارد پریایمپلنتیت. یک مطالعه در سال ۲۰۱۳ نشان داد هزینه نگهداری ایمپلنتها پنج برابر بیشتر از دندانهاست.
۲. دادههای هزینهای ویژه
- پریودنتیت مزمن: میانگین هزینه درمان به ازای هر دندان €۲۲۲ ± ۹۸ در طول ۱۸٫۷ سال بود.
- پریودنتیت تهاجمی: هزینه €۲۶۷ ± ۱۴۸ در طول ۱۶٫۹ سال گزارش شد.
- SPT منظم: هزینه سالانه €۸۰۶ بهازای هر دندان در بازه ۲۸٫۷ سال، با تفاوتهای چشمگیر میان مطالعات.
- روکشهای پشتیبانیشده با ایمپلنت (ISC): گرانترین گزینه درمانی شناسایی شدند — با هزینههای تجمیعی بالا ناشی از عمل جراحی، نگهداری، عوارض و پیگیری بلندمدت.
۳. مقایسه مقرونبهصرفه بودن
- تنها یک مطالعه بهصورت مستقیم هزینهها را در یک بیمار مقایسه کرد و درمان پریودنتال را مقرونبهصرفهتر از ایمپلنت دانست.
- هزینهها در موارد SPT نامنظم، پریودنتیت تهاجمی و درمانهای تخصصی بالاتر از موارد با SPT منظم، پریودنتیت مزمن یا درمان توسط دندانپزشک عمومی بود.
۴. کیفیت مطالعات
کیفیت مطالعات بین ۴۵٪ تا ۸۴٫۶٪ امتیاز گرفت و کیفیتی متوسط تا بالا داشتند. ضعفهای اصلی شامل راهبردهای نامشخص برای کنترل متغیرهای مخدوشکننده و پیگیری ناقص بیماران بود.
نقش شبکههای پژوهش مبتنی بر عمل (PBRN)
شبکههای تحقیقاتی مبتنی بر مطب (Practice-Based Research Networks) در تقویت بنیان شواهد در دندانپزشکی ایمپلنت نقش مهمی دارند. این شبکهها از دندانپزشکان فعال و پژوهشگران دانشگاهی تشکیل میشوند که به بررسی پرسشهای واقعی بالینی میپردازند. با مشارکت در این شبکهها، دندانپزشکان میتوانند در مطالعات بزرگ و کاربردی سهیم شوند که نتایجشان مستقیماً بازتابدهنده شرایط واقعی مطبهاست.
برای نمونه، شبکه National Dental PBRN نخستین سامانه ثبت نتایج ترمیم ایمپلنت را ایجاد کرده است تا دادههای گستردهای درباره موفقیت و عوارض ایمپلنتها گردآوری کند (nationaldentalpbrn.org). چنین ابتکارهایی فاصله میان پژوهش و عمل را کاهش داده و اطمینان میدهد تصمیمات بالینی بر پایه شواهد معتبر و عملی بنا شوند.
جمعبندی
اگرچه ایمپلنتهای دندانی راهکاری مؤثر برای جایگزینی دندانهای از دسترفته هستند، اما معمولاً با هزینههای بلندمدت بالاتری بهدلیل جراحی، قطعات پروتزی، نگهداری مداوم و خطر عوارض بیولوژیک یا مکانیکی همراهاند. در مقابل، حفظ و درمان دندانهای مبتلا به بیماری لثه — در صورت امکان بالینی — در طول زمان مقرونبهصرفهتر محسوب میشود؛ زیرا نیاز به مداخله کمتر تهاجمی، هزینه نگهداری پایینتر و عوارض کمتر دارد. بنابراین در برنامهریزی درمان باید نه تنها پیشآگهی بالینی بلکه پیامدهای مالی و زیستی بلندمدت هر گزینه نیز مد نظر قرار گیرد. شواهد نشان میدهد که در بسیاری از موارد، حفظ دندانهای طبیعی از طریق درمانهای پریودنتال، مسیر پایدارتری از نظر اقتصادی و سلامت عمومی برای بیماران و سیستمهای درمانی است.
در نهایت، نیاز فوری به انجام مطالعات بیشتری وجود دارد که هزینه–اثربخشی بلندمدت «حفظ دندان» را در مقایسه با «جایگزینی با ایمپلنت» بررسی کنند تا پایهای مستحکمتر برای تصمیمگیریهای بالینی فراهم شود.
رفرنس:
